دارپا (DARPA) و نیروی هوایی ایالات متحده از آغاز آزمایشهای پروازی یک فروند جنگنده F-16 مجهز به سامانه کنترل مبتنی بر هوش مصنوعی خبر دادند. این هواپیما که در قالب برنامه VENOM توسعه یافته است، به عنوان سکوی آزمایشی برای توسعه نسل آینده سامانههای نبرد هوایی خودمختار مورد استفاده قرار میگیرد و زمینه را برای همکاری جنگندههای سرنشیندار با هواگردهای بدون سرنشین هوشمند فراهم میکند.
آغاز مرحله جدید برنامه VENOM
دارپا و نیروی هوایی آمریکا اعلام کردند یک فروند جنگنده F-16 اصلاحشده برای نخستین بار در قالب برنامه Viper Experimentation and Next-generation Operations Model (VENOM) تحت کنترل یک عامل هوش مصنوعی در حال انجام آزمایشهای پروازی است. این آزمایشها در پایگاه هوایی اگلین (Eglin Air Force Base) انجام میشود و نقطه عطفی در توسعه زیرساختهای لازم برای طراحی، آموزش و ارزیابی سامانههای هوش مصنوعی ویژه نبردهای هوایی به شمار میرود.
ادامه مسیر برنامه Air Combat Evolution
برنامه VENOM ادامه پروژه Air Combat Evolution (ACE) دارپا است؛ پروژهای که پیشتر با استفاده از هواپیمای آزمایشی X-62A VISTA نشان داد یک عامل هوش مصنوعی میتواند کنترل کامل یک جنگنده را در سناریوهای نبرد هوایی بر عهده بگیرد. تفاوت مهم VENOM در این است که به جای استفاده از یک هواپیمای آزمایشی منحصربهفرد، از جنگندههای عملیاتی F-16 استفاده میکند و فناوری هوش مصنوعی را به ناوگان واقعی نزدیکتر میسازد.
کیت خودمختاری VENOM
در این پروژه، مجموعهای از سختافزارها، نرمافزارها و تجهیزات اندازهگیری تحت عنوان VENOM Autonomy Kit (VAK) روی جنگنده نصب شده است. این سامانه بدون تغییر در نرمافزار اصلی هواپیما، رابطی میان سامانه کنترل پرواز و عامل هوش مصنوعی ایجاد میکند. خلبان میتواند تنها با تغییر وضعیت یک کلید، کنترل هواپیما را میان انسان و هوش مصنوعی جابهجا کند و در تمام مراحل آزمایش، نظارت انسانی حفظ میشود.
کنترل هوش مصنوعی با نظارت انسان
در این آزمایشها، هوش مصنوعی کنترل پرواز را بر عهده میگیرد، اما خلبان همچنان در کابین حضور دارد و به عنوان «انسان در حلقه نظارت» (Human-on-the-loop) عملکرد سامانه را زیر نظر دارد. در صورت مشاهده هرگونه رفتار غیرمنتظره، خلبان میتواند بلافاصله کنترل هواپیما را بازپس بگیرد. این معماری امکان آزمایش ایمن مدلهای هوش مصنوعی را در شرایط واقعی پرواز فراهم میکند.
آغاز برنامه Artificial Intelligence Reinforcements
دارپا اعلام کرد ناوگان VENOM پایه اصلی اجرای برنامه جدید Artificial Intelligence Reinforcements (AIR) خواهد بود. در این برنامه، تعداد زیادی عامل هوش مصنوعی مختلف در پروازهای واقعی مورد آزمایش قرار میگیرند تا عملکرد آنها در شرایط عملیاتی، میزان اعتمادپذیری، سرعت یادگیری و توانایی تصمیمگیری در سناریوهای پیچیده ارزیابی شود.
حرکت به سوی نبردهای چندهواگردی
یکی از اهداف اصلی برنامه AIR توسعه قابلیت هدایت همزمان چندین هواگرد خودمختار توسط یک خلبان انسانی است. دارپا معتقد است این فناوری میتواند زمینهساز نسل آینده عملیات هوایی باشد؛ جایی که یک جنگنده سرنشیندار چندین پهپاد یا هواگرد بدون سرنشین هوشمند را فرماندهی کرده و مأموریتهای شناسایی، جنگ الکترونیک یا حمله را میان آنها توزیع کند. این مفهوم از ارکان اصلی برنامه Collaborative Combat Aircraft (CCA) نیروی هوایی آمریکا محسوب میشود.
توسعه سریعتر سامانههای هوش مصنوعی
به گفته دارپا، استفاده از جنگندههای F-16 عملیاتی به عنوان سکوی آزمایشی باعث میشود توسعهدهندگان بتوانند مدلهای جدید هوش مصنوعی را با سرعت بسیار بیشتری آزمایش کنند. برخلاف طراحی یک هواپیمای آزمایشی جدید، این رویکرد امکان آزمایش مکرر الگوریتمها روی یک هواپیمای واقعی را فراهم کرده و چرخه توسعه، ارزیابی و بهبود مدلهای هوش مصنوعی را به میزان قابل توجهی کوتاه میکند.
تمرکز بر نبردهای فراتر از میدان دید
بر اساس اعلام مسئولان پروژه، هدف نهایی صرفاً خودکارسازی پرواز نیست. تمرکز اصلی بر توسعه سامانههای هوش مصنوعی قابل اعتماد برای مدیریت نبردهای هوایی پیچیده، بهویژه درگیریهای فراتر از میدان دید (Beyond Visual Range یا BVR)، همکاری میان چندین هواگرد، مدیریت حجم بالای اطلاعات و تصمیمگیری در شرایطی است که میدان نبرد با عدم قطعیت، جنگ الکترونیک و تهدیدات متعدد همراه است.
همکاری دارپا و نیروی هوایی
این پروژه با همکاری نزدیک دارپا، آزمایشگاه تحقیقات نیروی هوایی (AFRL)، دفتر برنامه VENOM، یگانهای آزمایش پروازی مستقر در پایگاه اگلین و مجموعهای از پیمانکاران صنعتی اجرا میشود. مسئولان پروژه تأکید کردهاند که هدف، ایجاد زیرساختی مشترک برای انتقال سریع دستاوردهای تحقیقاتی به سامانههای عملیاتی نیروهای مسلح آمریکا است.
اهمیت راهبردی
دارپا این دستاورد را یکی از مهمترین گامها در مسیر توسعه سامانههای نبرد هوایی مبتنی بر هوش مصنوعی میداند. آغاز آزمایشهای پروازی F-16 تحت کنترل عاملهای هوشمند نشان میدهد تمرکز آمریکا از اثبات امکانپذیری هوش مصنوعی در پرواز، به سمت توسعه زیرساختهای عملیاتی، آزمایش در مقیاس بزرگ و آمادهسازی برای استقرار سامانههای خودمختار در ناوگان رزمی آینده تغییر کرده است. این فناوری نقش مهمی در برنامههای آینده نیروی هوایی آمریکا برای همکاری جنگندههای سرنشیندار و هواگردهای بدون سرنشین هوشمند خواهد داشت.