سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در سند «Innovation and Technology Adoption» راهبرد خود برای توسعه، آزمایش، سرمایهگذاری و استقرار فناوریهای نوظهور و تحولآفرین (Emerging and Disruptive Technologies – EDTs) را تشریح کرده است. این راهبرد با تمرکز بر ۹ حوزه فناوری کلیدی، از جمله هوش مصنوعی، سامانههای خودمختار، فناوریهای کوانتومی و زیستفناوری، با هدف حفظ برتری فناوری، افزایش بازدارندگی، تسریع نوآوری دفاعی و تقویت توان عملیاتی نیروهای ائتلاف تدوین شده است.
چرا فناوریهای نوظهور برای ناتو اهمیت دارند؟
ناتو اعلام میکند که فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، سامانههای خودمختار، پهپادها، فناوریهای کوانتومی و زیستفناوری، ماهیت جنگ، بازدارندگی و امنیت بینالمللی را دگرگون کردهاند. این سازمان معتقد است رقابت میان قدرتهای بزرگ بیش از گذشته به توانایی توسعه و بهکارگیری سریع فناوریهای پیشرفته وابسته شده است و حفظ برتری فناوری، یکی از ارکان اصلی بازدارندگی و دفاع ائتلاف محسوب میشود.
راهبرد کلی ناتو
راهبرد ناتو بر دو اصل اساسی استوار است: نخست، تسریع توسعه، آزمایش، سرمایهگذاری و استقرار فناوریهای نوظهور برای حفظ برتری نظامی؛ و دوم، محافظت از اکوسیستمهای فناوری، صنایع دفاعی و زیرساختهای تحقیقاتی کشورهای عضو در برابر جاسوسی، نفوذ، سرقت فناوری و سوءاستفاده رقبا. این رویکرد نخستین بار در «راهبرد اجرای منسجم فناوریهای نوظهور و تحولآفرین» که در سال ۲۰۲۱ تصویب شد، تدوین و سپس در «مفهوم راهبردی ناتو ۲۰۲۲» به یکی از اولویتهای اصلی ائتلاف تبدیل شد.
۹ حوزه اولویتدار فناوری
ناتو فعالیتهای نوآوری خود را بر ۹ حوزه فناوری متمرکز کرده است: هوش مصنوعی (AI)، سامانههای خودمختار، فناوریهای کوانتومی، زیستفناوری و فناوریهای ارتقای توانمندی انسان، فناوریهای فضایی، سامانههای هایپرسونیک، مواد پیشرفته و فناوریهای نوین تولید، انرژی و سامانههای پیشران، و شبکههای ارتباطی نسل آینده. همچنین داده بهعنوان زیرساخت مشترک تمامی این فناوریها شناخته میشود و تحول دیجیتال یکی از محورهای پشتیبان این راهبرد است.
هوش مصنوعی و استفاده مسئولانه
ناتو هوش مصنوعی را یکی از مهمترین فناوریهای آینده میداند و علاوه بر توسعه قابلیتهای عملیاتی، بر استفاده مسئولانه از آن تأکید میکند. برای این منظور، «هیئت بازبینی داده و هوش مصنوعی» (Data and Artificial Intelligence Review Board) تشکیل شده است تا استانداردها، اصول اخلاقی و چارچوبهای حاکمیتی استفاده از هوش مصنوعی را تدوین و بر اجرای آن نظارت کند. این هیئت با مشارکت نمایندگان دولتها، دانشگاهها، صنعت و جامعه مدنی فعالیت میکند.
همکاری با استارتاپها و صنعت
ناتو تأکید میکند که بسیاری از فناوریهای نوظهور منشأ غیرنظامی و دوکاربردی (Dual-Use) دارند؛ بنابراین همکاری نزدیک با شرکتهای نوپا، شرکتهای فناوری، دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی برای حفظ برتری فناوری ضروری است. به همین منظور، برنامه «Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic (DIANA)» ایجاد شده تا استارتاپها و نوآوران را به نیازهای عملیاتی نیروهای نظامی متصل کند، فناوریها را آزمایش کند و مسیر ورود آنها به حوزه دفاعی را تسهیل نماید.
صندوق نوآوری یک میلیارد یورویی ناتو
در کنار DIANA، ناتو «NATO Innovation Fund» را با سرمایه اولیه یک میلیارد یورو راهاندازی کرده است. این صندوق نخستین صندوق سرمایهگذاری خطرپذیر چندملیتی جهان در حوزه دفاع محسوب میشود و در استارتاپهایی سرمایهگذاری میکند که فناوریهای دوکاربردی راهبردی در حوزههای اولویتدار ناتو توسعه میدهند. هدف این صندوق، تسریع تجاریسازی فناوریهای پیشرفته و تقویت توان صنعتی کشورهای عضو است.
برنامه تسریع استقرار فناوری
ناتو برای کاهش فاصله میان توسعه فناوری و استفاده عملیاتی، «Rapid Adoption Action Plan» را اجرا میکند. هدف این برنامه، کوتاه کردن زمان پذیرش فناوریهای جدید، افزایش ظرفیت تولید صنایع دفاعی، سرعتبخشیدن به تأمین تجهیزات مورد نیاز نیروهای عضو و پاسخ سریعتر به نیازهای عملیاتی است. این برنامه همچنین به تحقق اهداف توانمندی (Capability Targets) کشورهای عضو کمک میکند.
ساختار حکمرانی فناوری
راهبری برنامههای فناوری در ناتو توسط چندین نهاد انجام میشود. شورای آتلانتیک شمالی (North Atlantic Council) جهتگیریهای کلان سیاسی را تعیین میکند. کنفرانس مدیران ملی تسلیحات (Conference of National Armaments Directors – CNAD) همکاریهای صنعتی و تسلیحاتی را هدایت میکند. هیئت بازبینی داده و هوش مصنوعی مسئول حاکمیت AI است و کمیته سیاست دیجیتال نیز تحول دیجیتال ناتو را مدیریت میکند. علاوه بر این، جوامع تخصصی مانند Transatlantic Quantum Community همکاری علمی میان کشورهای عضو را در حوزه فناوریهای کوانتومی توسعه میدهند.
تحول سیاست فناوری ناتو
ناتو از سال ۲۰۱۹ برنامهای مرحلهای برای توسعه فناوریهای نوظهور آغاز کرده است. در همان سال نقشه راه اولیه EDT تصویب شد. در سال ۲۰۲۱ راهبرد اجرای فناوریهای نوظهور به تصویب وزیران دفاع رسید. در سال ۲۰۲۲ مفهوم راهبردی جدید ناتو، نوآوری را یکی از ارکان اصلی بازدارندگی معرفی کرد. در سال ۲۰۲۳ شبکههای ارتباطی نسل آینده به فهرست فناوریهای اولویتدار افزوده شد و در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز ناتو نسخه آزمایشی «Innovative Solutions Catalogue» را برای معرفی فناوریهای آماده استفاده کشورهای عضو راهاندازی کرد.
ارتباط با سرمایهگذاری دفاعی
بر اساس این سند، راهبرد فناوری ناتو بخشی از تعهد جدید کشورهای عضو برای سرمایهگذاری معادل ۵ درصد تولید ناخالص داخلی در حوزه دفاع و امنیت است. ناتو تأکید میکند افزایش بودجه دفاعی باید به سمت فناوریهای پیشرفته، نوآوری، تولید صنعتی و حفظ برتری فناوری هدایت شود تا نیروهای عضو در برابر تهدیدات آینده آمادگی بیشتری داشته باشند.
جمعبندی
راهبرد جدید ناتو نشاندهنده تغییر از تمرکز صرف بر توسعه تجهیزات نظامی به ایجاد یک اکوسیستم کامل نوآوری دفاعی است. این اکوسیستم با ترکیب سرمایهگذاری خطرپذیر، همکاری با استارتاپها، مشارکت صنعت و دانشگاه، توسعه استانداردهای مسئولانه هوش مصنوعی و تسریع استقرار فناوریهای نوظهور، به دنبال حفظ برتری فناوری و نظامی ائتلاف در رقابت با قدرتهای جهانی است. این راهبرد همچنین بیانگر آن است که فناوری، نوآوری و سرعت تجاریسازی به اندازه توان نظامی سنتی، به عوامل تعیینکننده امنیت و بازدارندگی در آینده تبدیل شدهاند.